Ιστορία

Το νησί έχει μια έντονη παρουσία τους ιστορικούς χρόνους και ιδιαίτερα την Αρχαϊκή, Κλασσική και Ελληνιστική περίοδο, καθιστώντας το ένα από τα σημαντικότερα κέντρα πολιτισμού στο Αιγαίο πέλαγος. Βασικοί λόγοι για αυτό είναι η προνομιακή γεωγραφική του θέση, στο κέντρο του Αιγαίου, γέφυρα ανάμεσα σε ανατολικό και δυτικό Αιγαίο και τα ασφαλή, απάνεμα, ευρύχωρα λιμάνια του. Στην αρχαιότητα ονομάζονταν Παγκάλη, Ψυχία, Καρκησία και Μελανία.

Σύμφωνα με αρχαίους γεωγράφους και βυζαντικούς λεξικογράφους είχε τρεις αρχαίες πόλεις, την Αρκεσίνη (θέση Καστρί στο Βρούτση), Μινώα (θέση Μουντουλιά Καταπόλων), Αιγιάλη (θέση Βίγλα στα Θολάρια).

- 5η π.Χ. χιλιετία (Προϊστορική εποχή)
Τα πρώτα ιστορικά ευρήματα στην Μινώα στον λόφο Μουντουλιά μαρτυρούν την κατοίκηση του νησιού την όψιμη 5η π.Χ. χιλιετία.

- 3η π.Χ. χιλιετία (Κυκλαδικός πολιτισμός)
Αναπτύσσονται οι σχέσεις της Αμοργού με τη Νάξο, τη Πάρο και άλλα νησιά και η Αμοργός γίνεται ένα από τα κέντρα του Κυκλαδικού πολιτισμού, του πρώτου μεγάλου πολιτισμού της θάλασσας. Χαρακτηριστικά στοιχεία της εποχής τα γνωστά αμοργιανής προέλευσης ειδώλια, μαρμάρινα αγάλματα και αγαλματάκια από κατάλευκο διαφανές μάρμαρο, ερείπια οικισμών και τάφοι στην Αιγιάλη, Μινώα και Αρκεσίνη.

- 2η π.Χ. (τέλος πρώιμης εποχής Χαλκού)
Δέχεται την ισχυρή επίδραση του μινωϊκού πολιτισμού. Είναι η περίοδος που θα χτιστεί η Μινώα, το θέρετρο του βασιλιά Μίνωα, πάνω στο λόφο της Mουντουλιάς.
Οι παλιοί οικισμοί και οι ακροπόλεις του Κυκλαδικού πολιτισμού κυρίως στα νότια εγκαταλείπονται. Το τέλος της περιόδου αυτής έρχεται με το μεγάλο σεισμό της Σαντορίνης (δεύτερη μεγαλύτερη έκρηξη στην ανθρώπινη ιστορία), το 1600 π.Χ.

- 14ος – 13ος αι. π.Χ.
Ακολουθεί ο Μυκηναϊκος πολιτισμός, χτίζονται μυκηναϊκές εγκαταστάσεις στην Αιγιάλη, Αρκεσίνη και Μινώα.

- 11ος – 8ος αι. π.Χ.
Σώζονται θραύσματα ανάγλυφων πύθων στο μουσείο Καρλσρούνης, και χάλκινο αγαλματάκι πολεμιστή στο Βερολίνο. Από τις αρχαίες πόλεις της Αμοργού σώζονται ερείπια, μαρμάρινα ειδώλια, τάφοι, επιγραφές και νομίσματα.

- 7ος - 6ος αι. π.Χ.
Στο νησί φθάνουν Ίωνες από τη Σάμο στη περιοχή της Μινώας, και έποικοι από την μικρασιατική Μίλητο ιδρύουν την Αιγιάλη. Σχέσεις Αιγιάλης με Νάξο και εποικισμός από κατοίκους της Νάξου, που θα ιδρύσουν την Αρκεσίνη.

Από τις επιγραφές αντλούνται πληροφορίες για την οικονομική κατάσταση, τους θεσμούς, τις δημογραφικές και κοινωνικές αλλαγές, που συνδέονται με την εγκατάσταση ξένων στις 3 πόλεις, των Σαμίων στη Μινώα, των Ναξίων στην Αρκεσίνη και των Μιλησίων στην Αιγιάλη.

Η Αμοργός τότε φημιζόταν ως πατρίδα του ποιητή Σιμωνίδη (ο οποίος ήταν ο αρχηγός των αποίκων από τη Σάμο). Φημιζόταν επίσης και για τους αραχνοϋφαντους κόκκινους χιτώνες που ύφαιναν οι αμοργιανοί και εξάγονταν στην Αίγυπτο και στην Ευρώπη ως και τον 18ο αιώνα.

- 5ος – 4ος αι. π.Χ.
Η κλασσική περίοδος την βρίσκει στην Α’ Αθηναϊκή Συμμαχία και οι κάτοικοι και των τριών πόλεων αναφέρονται με το κοινό όνομα Αμόργιοι. Ταυτόχρονα έχει αναπτυχθεί σε εμπορική δύναμη στο Αιγαίο. Συνάπτει πολιτιστικές σχέσεις με Σάμο, Πάρο και Νάξο καθώς και με την τότε πανίσχυρη Αθήνα. Επηρεάζεται η μαρμαροτεχνική από τη τέχνη του Παρθενώνα. Οι Αμοργίνοι χιτώνες ή αμόργια χιτώνια, ο αμυντικός πύργος (Αγίας Τριάδας), το οχυρό στην Αρκεσίνη είναι μερικά σημάδια αυτών των επιδράσεων.

Ελληνιστική περίοδος
Μετά την ήττα και την καταστροφή του αθηναϊκού στόλου στην ναυμαχία της Αμοργού (322 π.Χ.) ο έλεγχος του Αιγαίου περιέρχεται στους μακεδόνες. Έτσι από το 337π.Χ είναι μέρος του μακεδονικού κράτους. Η Αμοργός συμμετέχει στην πολιτική Συμμαχία, το Κοινόν των Νησιωτών.

- 133 π.Χ.
Αρχίζει η Ρωμαιοκρατία στο Αιγαίο. Στην επαρχία της Ασίας υπάγεται η Τρίπολις Αμοργός, η οποία επηρεάζεται σημαντικά από τους Μιθριδατικούς πολέμους και τις ανακατατάξεις, που επέβαλαν οι Ρωμαίοι.

Δημόσια έγγραφα των πόλεων και κυρίως τα ψηφίσματα του Δήμου πιστοποιούν τις συνεχείς εναλλαγές κηδεμόνων του νησιού από τον 3ο -2ο π.Χ. αι. και η εξάρτηση από τους εκάστοτε κρατούντες στο Αιγαίο Μακεδόνες, Πτολεμαίους, Σαμίους, Ροδίους και Ρωμαίους.

Από τις επιγραφές αντλούνται πληροφορίες για την οικονομική κατάσταση, τους θεσμούς, τις δημογραφικές και κοινωνικές αλλαγές, που συνδέονται  με την εγκατάσταση ξένων στις 3 πόλεις, των Σαμίων στη Μινώα, των Ναξίων στην Αρκεσίνη και των Μιλησίων στην Αιγιάλη.

Στη περίοδο από τον ώψιμο 4ο  -2ο π. Χ. αι.  ανάγονται και οι 23 πύργοι που μέχρι τώρα έχουν εντοπισθεί στο νησί (6 στην Αρκεσίνη, 10 στην Αιγιάλη και 7 στη Μινώα –Κατάπολα), ορθογωνίου ή κυκλικού σχήματος,  αμυντικού κυρίως προορισμού για προστασία από πειρατές ή άλλες επιθέσεις

- 1ος π.Χ. αι. – 4 ος μ.Χ. αι.
Η Αμοργός τόπος εξορίας Ρωμαίων πολιτών.Οι παλιές πόλεις δεν εγκαταλείπονται. Οι λατρείες των Ελληνιστικών χρόνων συνεχίζονται και το δημοκρατικό πολίτευμα συνεχίζεται ως το 3ο μ.Χ. αι.
Στην Αιγιάλη εξακολουθούν να κατοικούν οι Μιλήσιοι. Οικονομική ακμή Αιγιάλης και Μινώας. Μετατόπιση των κέντρων προς τα λιμάνια των πόλεων, Όρμος Αιγιάλης, Κάτω Κάμπος Αρκεσίνης και στα Κατάπολα και εγκατάσταση σε εύφορες αγροτικές περιοχές. Συρρίκνωση του πληθυσμού των παλαιών πόλεων.

- 4ος – 6ος μ.Χ. αι.
Με την ίδρυση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, το νησί δέχεται την χριστιανική επίδραση. Πολλοί προχριστιανικοί ναοί θεμελιώνονται τότε, όπως η Παναγιά η Καταπολιανή. Επί Διοκλητιανού η Αμοργός εντάσσεται το 294 μ.Χ. στη νεοσύστατη επαρχία των νήσων (provincia insularum) πρωτεύουσα της οποίας είναι η Ρόδος. Οι αρχαίες πόλεις εγκαταλείπονται οριστικά. Σταδιακά ολοκληρώνεται η μετακίνηση του πληθυσμού στα παράλια και στην ενδοχώρα. Από τον 3ο αι. έχουμε τα πρώτα κρυπτοχριστιανικά σύμβολα. Στον 4ο αι. παρατηρείται εκχριστιανισμός των λατρευτικών χώρων. Επαφή με παράλιες μικρασιατικές πόλεις και την Κωνσταντινούπολη.

- 7ο -9ο μ.Χ. αι.
Αναταραχές στο Βυζάντιο. Σαρακηνοί πειρατές. Οχύρωση στο Καστρί Αρκεσίνης (υψόμετρο 100 μέτρων) για αποφυγή των επιδρομών των Αράβων. Οικισμός Χώρας στο Κάστρο (υψόμετρο 350 μ.) αποτελεί παρατηρητήριο ελέγχου θάλασσας και ξηράς. Παράλληλα δημιουργείται οικισμός στη Λαγκάδα.

Τους επόμενους αιώνες η παρακμή του Βυζαντίου και η κυριαρχία των πειρατών αναγκάζουν τον πληθυσμό να μετακινηθεί στο εσωτερικά.
Η οικονομία αποκτά αγροτικό χαρακτήρα ως το τέλος του 19ου αι. Ανέγερση εκκλησιών σε δύσβατες απομακρυσμένες περιοχές, σε θέσεις αθέατες από τη θάλασσα ( ναός Αγ. Ιωάννη Θεολόγου στην άλλοτε δασώδη περιοχή του όρους Κρίκελου, Ευαγγελισμός και Άγιοι Ανάργυροι στα Κατάπολα). Στα χρόνια της Εικονομαχίας χρονολογείται και η άφιξη της Εικόνας της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας από τη Παλαιστίνη και το πρώτο κτίριο του Μοναστηριού.

Ο θησαυρός των 60 χρυσών νομισμάτων του αυτοκράτορα Κων/νου Δ΄ (668-687), που βρέθηκε στο Καστρί, μοναδικός έως σήμερα στις Κυκλάδες ανάγεται στον 7ο αι.

- 9ος αι. – 1204 μ.Χ. (άλωση Κων/πολης)
Το σημαντικότερο χριστιανικό μνημείο, το Μοναστήρι της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας ιδρύεται το 1088 από τον αυτοκράτορα Αλέξιο Κομνηνό τον Β’.

- 1207-1537 μ.Χ. (Ενετοκρατία)
Το νησί καταλαμβάνεται το 1207 από τους αδελφούς Ιερεμία και Ανδρέα Γκίζη, υπό τη σημαία του Βενετού Μάρκου Σανούδου, του ιδρυτού του Δουκάτου της Νάξου.

Η Χώρα ήταν η έδρα των Ενετών ηγεμόνων. Επί αδελφών Γκίζη ενισχύεται με πολεμίστρες το οχυρωτικό τοίχος του Κάστρου για την αντιμετώπιση των πειρατών.

Τόπος εξορίας για πολιτικά εγκλήματα. Το 1296-1537 ο οικισμός του Κάστρου επεκτείνεται και στη νότια πλευρά και δημιουργούνται οι εσωτερικές πλακόστρωτες πλατείες (Λόζα).

Άλλα αρχιτεκτονικά δείγματα της Ενετοκρατίας είναι ο Πύργος του Γαβρά (σημερινό Μουσείο), ο Θόλος και ο Κάτω Λάκκος, οι εμπροστιάδες, τα οξυκόρυφα τόξα στην είσοδο και στο εσωτερικό της Μονής.

Πολύτιμα χειρόγραφα 13ου και 16 ου αι. και φορητές εικόνες (Παντοκράτορα και Γλυκοφιλούσας) στη Μονή, τοιχογραφίες 14ου αι. στον Άγ. Ιωάννη Χρυσόστομο, παλιό σημαντικό μετόχι της Μονής.

- 1537-1824 (Τουρκοκρατία)
Το 1537, την κατέλαβε ο αρχιναύαρχος του τουρκικού στάλου.
Οικονομική ακμή και εκκλησιαστική αναγέννηση στο Κάστρο, Χώρα και Μοναστήρι. Την ευημερία της Μονής μαρτυρούν τα πατριαρχικά σιγίλλια που αναγνωρίζουν τα προνόμιά της, τα κειμήλια, τα χειρόγραφα, σταχωμένα ευαγγέλια από μοναστήρια του Πόντου και της Μ. Ασίας κ.ά.
Άνθιση εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής ( ανακαινίσεις μετοχιών Αγ.Γεωργίου Βαλσαμίτη, Φωτοδότη, Αγ. Ιωάννη Θεολόγου και άλλων εκκλησιών.Περίτεχνα μαρμαρένια περίθυρα (Άγ. Πάντες, Άγ. Απόστολοι, Αγ. Θεοδοσία, Άγ. Ιωάννης Θεολόγος στο Κάστρο-μετόχι ως το 1619 της ομώνυμης μονής της Πάτμου-), ξυλόγλυπτα τέμπλα, τοιχογραφίες, εικόνες (Κρητών, Σιφνίων, Αμοργίνων αγιογράφων- Ιωάννης Αναγνώστης, Ιάκωβος Αμόργειος, Μιχαλής Νικόλαος κ.ά. μιμητικοί μαθητές της Κρητικής Σχολής. Η μεγάλη περιουσία της Μονής παρείχει τη δυνατότητα εξαγοράς της θρησκευτικής ελευθερίας από τους Τούρκους, των οποίων τη παντελή απουσία από το νησί επισημαίνει ο περιηγητής Friesement το 1787.

- Νεότεροι χρόνοι
Το 1821 πήρε μέρος στην επανάσταση, το 1822 η Αμοργός γίνεται έδρα του υπό σύστασιν νέου Ελληνικού Κράτους και με το πρωτόκολλο του Λονδίνου, το 1828 έγινε τμήμα της Ελλάδας.

Στις 21-6-1829 ανεγείρεται με δαπάνες της Μονής Χοζοβιώτισσας ένα από τα πρώτα Ελληνικά σχολεία.
Το1834 λειτουργεί ο θεσμός της Δημογεροντίας.
Το 868 ιδρύεται δεύτερος Δήμος στην Αιγιάλη.
Τέλος 19ου αι. γίνεται εκπατρισμός Αμοργιανών στη Σύρο, Αθήνα, Αλεξάνδρεια και Αμερική.
Μετά το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο η μαζική έξοδος των Αμοργιανών επέφερε μεγάλη μείωση του πληθυσμού, τα χωριά ερημώθηκαν και σχολεία έκλεισαν. Η ανομβρία που ακολούθησε το σεισμό του 1956, όταν τα πηγάδια στέρεψαν γιατί τα νερά άλλαξαν πορεία συνέτεινε στη συρρίκνωση των καλλιεργειών.

- 1980-2000
Ραγδαία τουριστική ανάπτυξη της Αμοργού, εσωτερική μετανάστευση στα δύο λιμάνια Καταπόλων και Αιγιάλης. Μειωση της αγροτικής απασχόλησης και εγκατάλειψη της γης. Ο Όρμος της Αιγιάλης εξελίσσεται σε ένα πυκνοκατοικημένο παραλιακό οικισμό και εμφανίζεται ως τουριστικό θέρετρο.

Παραδοσιακά απείραχτες διατηρούνται κάποιες γωνιές του νησιού στον Ποταμό, στη Λαγκάδα, στην Κάτω Μεριά και στη Χώρα με χαρακτηριστικά τα πλακόστρωτα στενά δρομάκια, εκκλησίες και εκκλησάκια, δημοτικά πηγάδια και μύλους, όλα ενδεικτικές εικόνες ανώνυμης αρχιτεκτονικής από τη μακραίωνη ιστορία του Βυζαντίου, της Ενετοκρατίας, της Τουρκοκρατίας και του νεότερου ελεύθερου ελληνικού βίου.

Σήμερα οι κάτοικοι του νησιού παρά την τουριστική ανάπτυξη εξακολουθούν να κινούνται στα βήματα της παράδοσης και η ζωή να κινείται σε αργούς και ήρεμους ρυθμούς.

Τα διάσπαρτα ερείπια σε όλο το νησί καθώς και αξιόλογα ευρήματα, μερικά από τα οποία βρίσκονται στο εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών και στο μουσείο της Αμοργού, μας βοηθούν να προσεγγίσουμε την ιστορία του νησιού.

Google BookmarksShare